Przegląd elektronarzędzi: co ile naprawdę trzeba robić?

Przegląd elektronarzędzi co ile powtarzać, żeby naprawdę uchronić ludzi i budżet firmy przed poważnymi konsekwencjami. Odpowiedź zależy od intensywności eksploatacji, bo to ona decyduje o tempie zużywania się izolacji, styków i łożysk. Poniżej konkretne interwały, procedura badania oraz kalkulacja, czy lepiej powołać własnego elektromontera ze świadectwem, czy zlecać przeglądy wyspecjalizowanej firmie.

• Częstotliwość badań elektronarzędzi w zależności od intensywności pracy
• Zakres i procedura badania elektronarzędzi krok po kroku
• Samodzielny przegląd czy zlecenie firmie zewnętrznej - co się bardziej opłaca?

Częstotliwość badań elektronarzędzi w zależności od intensywności pracy

Polskie przepisy BHP nie narzucają jednej sztywnej daty ważności przeglądu, lecz wiążą częstotliwość kontroli z warunkami, w jakich sprzęt pracuje. Praktyka pokazuje, że im dłużej i ciężej eksploatowane narzędzie, tym szybciej starzeje się jego izolacja, dlatego interwały skraca się nawet trzykrotnie w stosunku do sprzętu używanego okazjonalnie.

Elektronarzędzia dzieli się umownie na trzy kategorie eksploatacji, a każda z nich wymaga innego rytmu badań okresowych. Urządzenia wypożyczane, używane przez przypadkowych użytkowników i pracujące w niskim reżimie czasowym (kategoria I) powinny trafiać na przegląd nie rzadziej niż co sześć miesięcy. Sprzęt pracujący na jednej zmianie w stałych warunkach warsztatowych (kategoria II) kontroluje się co cztery miesiące. Natomiast elektronarzędzia wykorzystywane na wielu zmianach, w produkcji seryjnej lub na budowach (kategoria III) wymagają badania co dwa miesiące, a przy szczególnie agresywnym środowisku nawet częściej.

Przegląd okresowy to nie jedyny moment, w którym narzędzie powinno przejść kontrolę. Każde elektronarzędzie wraca do laboratorium pomiarowego natychmiast po naprawie silnika, wymianie przewodu zasilającego, upadku z wysokości, zawilgoceniu lub zauważeniu iskrzenia komutatora. Ta zasada wynika z faktu, że mechaniczne uderzenie potrafi mikroskopijnie pęknąć obudowę izolacyjną, a pojedyncza głęboka rysa wystarczy, by rezystancja izolacji spadła poniżej bezpiecznego progu w ciągu kilku dalszych cykli grzania i chłodzenia.

Wartość dodana tej reguły jest prostsza niż się wydaje. Statystyka wypadków przy pracy pokazuje, że zdecydowana większość porażeń prądem zdarza się właśnie po pozornie drobnych zdarzeniach: po zsunięciu się wiertarki z prowadnicy, po pracy na deszczu bez osłony, po uderzeniu młotem udarowym o betonowy słupek. Jeśli cokolwiek podobnego miało miejsce, przegląd wykonuje się od razu, niezależnie od ustalonego harmonogramu.

Sprawdzanie samego przewodu i wtyczki nie wystarczy, bo najgroźniejsze uszkodzenia kryją się w uzwojeniach silnika, komutatorze i obwodzie ochronnym. Dlatego przy kategorii III wiele zakładów wprowadza wewnętrzną zasadę, że każde narzędzie przechodzi uproszczone oględziny co dwa tygodnie, a pełne badanie laboratoryjne co dwa miesiące. Taki podwójny rytm pozwala wyłapać luzy śrub obudowy i pęknięcia wentylatora zanim staną się przyczyną pożaru.

Kiedy dodatkowy przegląd jest obowiązkowy?

• po każdej naprawie mechanizmu obrotowego lub wymianie szczotek
• po upadku z wysokości powyżej jednego metra
• po kontakcie z wodą lub innym płynem przewodzącym
• po zauważeniu iskrzenia komutatora, zapachu spalenizny lub grzania obudowy
• przed przekazaniem sprzętu innemu pracownikowi w ramach wypożyczenia

Zakres i procedura badania elektronarzędzi krok po kroku

Pełne badanie okresowe składa się z trzech etapów: oględzin zewnętrznych, oględzin wewnętrznych oraz pomiarów elektrycznych. Każdy etap dostarcza informacji o innym rodzaju zagrożenia, dlatego pominięcie któregokolwiek z nich obniża wiarygodność całej procedury. W polskich realiach badania wykonuje się zwykle zgodnie z normą PN-88/E-08400/10 lub DIN VDE 0701-0702, przy czym ta druga norma dopuszcza wyższe prądy upływu i jest uznawana przez większość firm serwisowych w Europie.

Oględziny zewnętrzne obejmują siedem kluczowych punktów kontroli. Sprawdza się czytelność tabliczki znamionowej, stan przewodu zasilającego (zwłaszcza przy wejściu do obudowy), obecność i szczelność obudowy, płynność mechaniki (włącznik, blokada, regulator obrotów), dokręcenie śrub, kompletność osłon oraz drożność otworów wentylacyjnych. Każdy z tych elementów odpowiada za konkretny typ ryzyka: luźna śruba prowadzi do uszkodzenia uzwojeń, brak osłony tarczy to ryzyko amputacji palców, a zatkany wentylator powoduje przegrzanie silnika.

Oględziny wewnętrzne wykonuje się po odkręceniu obudowy i obejmują sześć obszarów. Ocenia się stan przewodu wewnętrznego, jakość połączenia ochronnego PE, zużycie styków włącznika, kondycję szczotek i komutatora, wygląd uzwojeń (poszukując śladów przegrzania lub zawilgocenia) oraz płynność obrotów łożysk. Ta część procedury wymaga już wprawy, dlatego w większości zakładów przeprowadza ją elektromonter z uprawnieniami lub wyspecjalizowana firma.

Pomiary elektryczne wykonuje się miernikiem typu SONEL PAT-806 lub porównywalnym przyrządem z funkcją pomiaru rezystancji izolacji napięciem 500 V DC oraz impedancji pętli zwarcia. Rezystancja izolacji powinna wynosić co najmniej 7 MΩ dla nowych narzędzi i 2 MΩ dla eksploatowanych. Obwód ochronny mierzy się między obudową a stykiem ochronnym wtyczki, a jego wartość nie może przekraczać 0,3 Ω dla przewodu o długości do pięciu metrów. Na końcu sprawdza się bieg jałowy, czyli pracę silnika bez obciążenia przez około minutę, by wykryć iskrzenie, stuki łożysk i przegrzewanie.

Kto może wykonać takie badanie? Zgodnie z przepisami BHP przegląd okresowy może przeprowadzić wyłącznie osoba posiadająca świadectwo kwalifikacyjne SEP do 1 kV w zakresie obsługi, kontroli i pomiarów. W praktyce oznacza to elektromontera z aktualnymi uprawnieniami. Codzienne oględziny bieżące przed wydaniem narzędzia może wykonywać każdy wyznaczony pracownik po krótkim przeszkoleniu stanowiskowym, bo sprowadzają się one do oględzin wzrokowych i próby biegu jałowego przez kilka sekund.

W wielu małych zakładach pokutuje przekonanie, że wystarczy „rzucić okiem" na przewód. Taka wizualna kontrola nie wychwyci spadku rezystancji izolacji uzwojeń, który rozwija się powoli pod wpływem wilgoci i temperatury. Bez miernika nie sposób odróżnić narzędzia bezpiecznego od tego, które kopnie przy pierwszym dotknięciu metalowej obudowy.

Samodzielny przegląd czy zlecenie firmie zewnętrznej - co się bardziej opłaca?

Decyzja o powołaniu własnego elektromontera albo skorzystaniu z usług zewnętrznego serwisu zależy od skali przedsięwzięcia, liczby narzędzi w parku maszynowym i dostępności pracownika z uprawnieniami SEP. Przy pięciu szlifierkach i jednym wiertarce obsługiwanej przez jednego właściciela z uprawnieniami własne pomiary są tańsze i prostsze. Przy kilkudziesięciu elektronarzędziach pracujących na trzy zmiany rachunek zaczyna się odwracać.

Argumentem za outsourcingiem jest pełna odpowiedzialność prawna. Firma zewnętrzna po wykonaniu badania wystawia protokół z numerem seryjnym, pieczątką i podpisem osoby z uprawnieniami. W razie wypadku przy pracy taki dokument stanowi dowód, że pracodawca dochował należytej staranności. W przypadku samodzielnych badań odpowiedzialność spoczywa na właścicielu zakładu, a każdy protokół wewnętrzny może zostać podważony przez inspektora PIP, jeśli wykonawca nie posiada świadectwa kwalifikacyjnego.

Firmy zewnętrzne oferują też usługi wykraczające poza standardowy przegląd elektronarzędzi. Należą do nich pomiary mocy pobieranej przez maszyny (pomocne przy rozliczaniu kosztów energii), badania spawarek według PN-EN 60974-4 oraz testy przedłużaczy z wyłącznikami różnicowoprądowymi. Wszystkie te elementy wchodzą w skład dokumentacji wymaganej przez Państwową Inspekcję Pracy i Sanepid w zakładach produkcyjnych oraz na placach budów.

Kiedy samodzielny przegląd się nie sprawdza? Przy narzędziach pracujących w środowisku wilgotnym (beton, otwarty teren), przy urządzeniach z klasą ochronności II (podwójna izolacja, bez PE) wymagających badania prądem upływu, a także przy spawarkach, których pomiary wymagają dodatkowych obwodów probierczych i prądów obciążenia rzędu kilkudziesięciu amperów. W takich sytuacjach zakup własnego stanowiska probierczego zwraca się dopiero powyżej kilkuset urządzeń rocznie.

Optymalny model dla średniej wielkości zakładu (pięćdziesiąt elektronarzędzi, dwie zmiany) to połączenie obu metod. Codzienne oględziny bieżące wykonuje wyznaczony pracownik z krótkim szkoleniem, a raz na kwartał przyjeżdża firma zewnętrzna z mobilnym laboratorium pomiarowym i w ciągu jednego dnia sprawdza cały park maszynowy. Koszt takiej usługi oscyluje wokół 1 500-2 500 zł netto za wizytę, co w przeliczeniu na narzędzie daje stawkę niższą niż utrzymywanie etatowego elektromontera.

Zanim podpiszesz umowę z firmą serwisową, poproś o wzór protokołu badania. Powinien zawierać numer normy (PN-88/E-08400/10 lub DIN VDE 0701-0702), dane przyrządu pomiarowego z datą legalizacji oraz imię i nazwisko elektromontera wraz z numerem świadectwa SEP. Brak któregokolwiek z tych elementów oznacza, że dokument będzie bezwartościowy podczas kontroli PIP.

Skala kar administracyjnych za brak aktualnych przeglądów zamyka się w przedziale od 1 000 do 30 000 zł w zależności od wielkości przedsiębiorstwa i stopnia zaniedbań. Jednak prawdziwy rachunek strat obejmuje coś więcej: przestój linii produkcyjnej, koszty prywatnych ekspertyz powypadkowych, odszkodowania dla poszkodowanych pracowników, a w skrajnych przypadkach odpowiedzialność karna kierownictwa zakładu. W perspektywie pięciu lat systematyczne przeglądy wychodzą kilkadziesiąt razy taniej niż doraźne naprawy po wypadku.

Źródła i normy: Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jednolity Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650 z późn. zm.); Polska Norma PN-88/E-08400/10 „Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym. Badania kontrolne"; DIN VDE 0701-0702 „Prüfung nach Instandsetzung, Änderung elektrischer Geräte"; PN-EN 60974-4 „Sprzęt do spawania łukowego. Część 4: Badania okresowe"; Kodeks Pracy art. 229 i 237. Szczegółowe informacje o obowiązkach pracodawcy publikuje Państwowa Inspekcja Pracy na pip.gov.pl oraz Centralny Instytut Ochrony Pracy na ciop.pl.